Wie een bungalow uit de jaren vijftig, zestig of zeventig binnenloopt, ziet eerst het licht en het glas. Maar wat zo’n huis werkelijk bijzonder maakt, zie je pas als je er een dag in rondloopt. Waar ontbijt je, waar lees je, waar slapen de kinderen, waar komt de logé terecht? In een goede bungalow is op al die vragen al geantwoord voordat de eerste steen werd gelegd. De midcentury bungalow is in de eerste plaats een woonprogramma: een plan voor het dagelijks leven, uitgerold over één laag.
Het woord zelf is een Engels leenwoord dat via het Gujarati teruggaat op het Hindi bangla, ‘Bengaals’. In Nederland kreeg het na de oorlog zijn eigen klank: het vrijstaande huis op één laag, voor wie de ruimte had en de moed om anders te wonen. In dit verhaal kijken we niet naar de buitenkant, maar naar de indeling, aan de hand van huizen die Redres verkocht of nu aanbiedt.
Zones in plaats van verdiepingen
In een gewoon huis regelt de trap de orde: beneden wordt gewoond, boven geslapen. Een bungalow heeft die trap niet, en moet de scheiding dus op een andere manier maken. Het antwoord van de midcentury architect is de zone. Het huis wordt opgedeeld in een dagdeel met entree, woonkamer, eetplek en keuken, en een nachtdeel met slaapkamers en badkamers, vaak verbonden door één gang of een tweede hal. Wat vroeger boven en beneden was, ligt nu links en rechts, of voor en achter.
Dat lijkt een kleine verschuiving, maar het verandert alles. Een zone kan een eigen vleugel worden, met een eigen oriëntatie op de zon en een eigen uitzicht. De architect kan de woonkamer naar het zuiden en de tuin leggen, en de slaapkamers naar de rustige kant. En omdat er niets op het dak rust, kan elke vleugel zijn eigen hoogte, zijn eigen lichtinval en zijn eigen verhouding tot buiten krijgen.
Drachten: de woonkamer als podium
De bungalow aan de Folgeralaan in Drachten, in 1960 door Jan Rietveld ontworpen voor kinderarts Jan Lighthart, laat zien hoe precies zo’n programma kan zijn. Je komt binnen in een royale entree met garderobe, volgens de objectpagina oorspronkelijk een overdekte carport die later werd dichtgezet. Daarna volgt een tweede hal met gastentoilet: een sluis tussen buiten en binnen. Pas dan gaan, links, de dubbele deuren open naar de verhoogde woonkamer.
Die verhoging is een vondst. De woonkamer ligt hoger dan de rest van het huis en wordt zo een podium, het hart van het plan. Een zwarte hardstenen vloer, schoonmetselwerk en een groot, centraal geplaatst haardvolume geven de ruimte gewicht; het licht komt gelaagd binnen, via bovenlichten en via ramen op tuinhoogte. Eetkamer en keuken liggen aan de zuidzijde ernaast, compact en met een eigen deur naar buiten. In de keuken zijn de originele bovenkasten en de betegeling bewaard.
Dan het nachtdeel. Achter de haard loopt een gang met drie slaapkamers, waarvan er twee door een vaste kastenwand van elkaar worden gescheiden: de kast als muur, een klassiek midcentury gebaar. Aan het eind van de gang ligt een vierde kamer van veertien vierkante meter met zicht op de tuin. De haard is dus niet alleen het middelpunt van de woonkamer, maar ook het scharnier tussen dag en nacht.
Aan de andere zijde ligt een tweede vleugel, met twee slaapkamers en een gedeelde badkamer, en een kamer met een eigen buitendeur onder de overkapping. Het huis had een praktijkruimte met eigen entree: wonen en werken onder één dak, zonder dat het ene het andere stoort. Precies die opbouw maakt het huis vandaag zo flexibel, als gastenverblijf of voor meerdere generaties.
Laren: de patio en het motel
Nog radicaler is het programma van Woonhuis Bosschaert in Laren, door Gerrit Rietveld in 1963 ontworpen en in 1967 voltooid. Opdrachtgever Anton A. Bosschaert, jurist en liefhebber van Amerikaanse midcentury huizen, vroeg volgens de objectpagina om een modern landhuis met vier zelfstandige wooneenheden, die samen toch één geheel zouden vormen. Rietveld tekende een helder, asymmetrisch plan rond een binnentuin, en sprak zelf van een ‘modern motel-concept’: een gang aan de ene zijde, de kamers aan de andere, met glazen gevels naar het groen.
Het resultaat is een huis van ongeveer 460 vierkante meter op één laag, opgebouwd uit een vierkant hoofdvolume en een L-vormige noordvleugel. De patio in het midden is vanuit vrijwel elke ruimte te zien. Wie binnenkomt door de rode deuren, kijkt vanuit de entreehal meteen op het water van de patio en door naar de woonkamer aan de zuidzijde, waar kamerhoge schuifpuien de tuin binnenhalen. Daarachter volgen de eetkamer en, via dubbele deuren, een intiemere kamer aan de westzijde. De patio is zo de wegwijzer van het huis: je weet altijd waar je bent.
Het nachtdeel is even doordacht. De hoofdslaapkamer ligt aan de zuidzijde, met originele Rietveld-inbouwkasten met pianoscharnieren. Aan de oostzijde liggen twee kinderkamers met een schuifwand ertussen, originele opklapbedden van Auping en een inklapbare wastafel; de buisverlichting gaat aan als je de klep opent. Het zijn kamers die zich aanpassen aan het moment van de dag, een idee dat al in het Schröderhuis van 1924 zat.
En dan de noordvleugel: een lange gang naar een grote ruimte die oorspronkelijk uit twee motelkamers van elk circa 45 vierkante meter bestond, en twee zelfstandige studio’s met pantry en eigen badkamer. Hier wordt het motel-concept letterlijk. Een gang aan één zijde, kamers met hun ramen naar het groen aan de andere: dezelfde opbouw die de objectpagina van Villa Uilenstein in Leersum, van Rietvelds opvolgers Van Tricht & Timmler, nog op de verdieping herkent.
De woonkamer en de tuin
Wat alle goede bungalows delen, is de verhouding tussen woonkamer en tuin. In Laren is de tuin van Piet Buys volgens de objectpagina geen losse buitenruimte, maar het verlengde van het huis: een heldere compositie van gras en bomen aan de voorzijde, een verstilde patiotuin om naar te kijken, en een terrastuin om in te leven. In Drachten toont de tuin de invloed van Mien Ruys, met rechthoekige paden, spoorbielzen, grind en strakke borders, en liggen beschutte terrassen onder een luifel aan het gazon.
Het woonprogramma loopt dus door tot aan de rand van het perceel. De schuifpui is daarin geen raam, maar een deur die de woonkamer een halfjaar lang groter maakt. Het terras onder de luifel is een kamer zonder wanden. En de patio is een kamer zonder dak.
De keuken: klein, slim, met uitzicht
De midcentury keuken is zelden groot. Ze is bedoeld om in te werken, niet om in te wonen, en ligt daarom dicht bij de eetplek en de achterdeur. In Drachten is ze compact maar praktisch, met directe toegang naar buiten. In Laren ligt ze in het verlengde van de entreehal, in een warm geel dat verwijst naar de primaire kleuren van De Stijl, met de kelder en de technische ruimte ernaast. De keuken is het bedrijfshart: dicht bij de voordeur voor de boodschappen, dicht bij de eetkamer voor de maaltijd.
Split-level: één laag, meerdere hoogtes
Later gingen sommige architecten nog een stap verder. Ze hielden vast aan het idee van één doorlopende woonruimte, maar lieten de vloer verspringen. De verhoogde woonkamer in Drachten is daar een vroege aanzet toe. In Huize Sisu in Nijmegen, uit 1975, is het principe tot het uiterste doorgevoerd: acht gelijkwaardige vierkanten op acht niveaus, telkens zestig centimeter hoger, rond een zitkuil onder een glazen dak. Het is geen bungalow meer, maar wel hetzelfde verlangen: een huis zonder echte verdiepingen, waarin je in één beweging van de ene plek naar de andere loopt.
Ook in de duinen bij Renesse speelde de architect met hoogte. Herman Haan bouwde in 1962 op Landgoed Schouwse Hoeve een villa in een duinkom, waardoor er volgens de objectpagina niet echt sprake is van een souterrain of een begane grond. De bovenste laag bevat een living in Z-vorm met serre, terwijl langs de hele zuidzijde een groot terras ligt. Op hetzelfde landgoed staat een witte bungalow, ‘het Witte Huis’.
Een plattegrond om te lezen
Wie een midcentury bungalow wil begrijpen, moet de plattegrond leren lezen zoals je een partituur leest. Waar is de entree, en wat zie je als eerste? Waar scharniert het huis tussen dag en nacht? Welke kamers kijken naar de tuin, welke naar de patio, welke naar de straat? Hoe vaak moet je een deur door om van de slaapkamer naar het terras te komen? In de beste bungalows zijn die antwoorden zo vanzelfsprekend dat je ze pas opmerkt als je ze in een ander huis mist.
Dat maakt deze huizen ook vandaag zo bruikbaar. Een programma in zones laat zich aanpassen: een vleugel wordt een atelier, een praktijk wordt een gastenverblijf, twee motelkamers worden een zaal. Zolang de logica van het plan wordt gerespecteerd, blijft het huis zichzelf. Daar ligt ook de opdracht voor wie zo’n huis koopt: niet de plattegrond vervangen, maar hem opnieuw leren gebruiken.
